= O P O W I A D A N I E = Opowiadanie literackie jest gatunkiem epickim, to utwór prozaiczny niewielkich rozmiarów, o prostej jednowątkowej fabule. Opowiadanie odznacza się dużą swobodą kompozycyjną uwidocznioną w wyborze czasu akcji, partii opisowych i narracyjnych oraz epizodach. Pojęcia i elementy poetyki opowiadania.

Literatura. Całkształt twórczości piśmienniczej danego narodu lub całej ludzkości. Dzieli się na literaturę: piękną i specjalistyczną. Od XIX w. w węższym znaczeniu literatura piękna zawiera twórczość artystyczną obejmującą poezję, dramat i prozę. Rodzaj literacki. System ogólnych zasad budowy dzieła literackiego realizowany w utworach różnych okresów, stanowiących podstawę do zaliczenia ich do tej samej klasy (typologia form literackich). Epika Rodzaj literacki, w którym występuje narrator. Proza Utwory pisane mową niewiązaną, w przeciwieństwie do poezji. Opowiadanie Opowiadanie jest podstawową formą wypowiedzi narracyjnej. Prezentuje zdarzenia w czasie. Opowiadanie literackie Opowiadanie literackie jest gatunkiem epickim; utwór prozaiczny niewielkich rozmiarów o prostej, często jednowątkowej fabule, o dużej swobodzie kompozycyjnej, epizodach, partiach opisowych i refleksyjnych. Akcja Akcja jest ciągiem zdarzeń powiązanych stosunkiem przyczynowo-skutkowym w wypowiedzi narracyjnej. Fabuła Fabuła jest to układ zdarzeń w świecie przedstawionym w wypowiedzi epickiej. W skład świata przedstawionego wchodzą: * fabuła, * akcja, * opisy, * wypowiedzi narratora, * dialogi, * epizody. Narrator Narrator postać opowiadająca przebieg akcji. Epizod Epizod jest samodzielnym zdarzeniem, zwykle małej wagi. Epizod wtrącony jest w akcję główną, lecz słabo z nią związany. Epizody są w tłem akcji głównej. Dialog Dialog jest to rozmowa, zespół wypowiedzi co najmniej dwóch osób na określony temat. Wskazówki dla piszącego opowiadanie: - Wypracowanie szkolne w formie opowiadania, w swej budowie ma wiele wspólnych cech z opowiadaniem literackim. Najczęściej opowiadanie szkolne dotyczy utworu literackiego, lub własnych przeżyć i przygód. Opowiadania szkolne ze względu na temat dzielą się na dwa rodzaje: * Opowiadanie odtwórcze, w którym piszemy o zdarzeniach przeczytanych w lekturze, obejrzanych w kinie, teatrze (z dialogami lub bez). * Opowiadanie twórcze, w którym komponujemy własną fabułę, możemy napisać bez dialogów (z mową zależną) i z dialogami (z mową niezależną). - Pisząc opowiadanie posługujemy się starannym językiem, unikamy języka potocznego - gwary uczniowskiej. -- Uczeń - autor szkolnego opowiadania winien wyodrębnić osobę opowiadającą, czyli narratora, który może opowiadać w: - 1 osobie liczby pojedynczej (ja - byłem, jadłem, zrobiłem); - 3 osobie liczby pojedynczej (on - był, jadł, zrobił); - 1 osobie liczby mnogiej (my - byliśmy, jedliśmy, zrobiliśmy). - Opowiadanie przedstawia ciąg zdarzeń następujących po sobie kolejno. W opowiadaniu akcja powinna być żywa. Chcąc zwiększyć dynamikę opowiadania możemy wprowadzać dialogi, bądź zastosować inwersję czasową (czyli zmienić kolejność zdarzeń), zaczynamy opowieść od końca lub środka. Wzbogacamy nasze opowiadanie-wypracowanie, wprowadzając opisy wyglądu postaci, opisy przeżyć, opisy krajobrazu, opisy przedmiotów oraz epizodyczne wydarzenia. Wszystkie te elementy świata przedstawionego wypracowania stwarzają tło dla właściwej akcji. - W opowiadaniu używamy wielu czasowników w czasie przeszłym, wyrażających ruch, np. zjadłem, poszedłem. Możemy zdynamizować nasze opowiadanie używając czasowników w czasie teraźnijszym, np. jem, idę (Siedzę, jem kanapki, a tu wpada jak bomba Aleksander...). - W opowiadaniach dynamicznych posługujemy się zdaniami krótkimi, są to zdania pojedyncze i równoważniki zdań, np.: "Upadł. Leżał długo. Letarg. Nie myślał o niczym". - Opowiadanie obrazowe budujemy posługując się zdaniami rozwiniętymi, często wielokrotnie złożonymi współrzędnie i podrzędnie. Występuje w nim wiele partii opisowych, a tempo akcji jest wolne. Pisząc opowiadanie uczeń powinien: * Zapoznać się z tematem i przemyśleć zawartość treściową wypracowania. * Ułożyć plan wypracowania. * Wybrać sposób narracji (określić osobę opowiadającą). * Posługiwać się stylem indywidualnym. * Dobierać odpowiednie tło dla akcji poprzez stosowanie opisów postaci, krajobrazu, sytuacji, przedmiotów oraz wprowadzanie epizodów. * Wprowadzać partie dialogowe, zwracając uwagę na poprawną interpunkcję, każdą wypowiedź rozpoczynamy od myślnika z nowego wiersza. * Określić czasowy łańcuch zdarzeń (chronologiczny, bądź stosować inwersję). * Posługiwać się dla celów ekspresji różnymi rodzajami zdań. * Używć wielu czasowników w czasie przeszłym i dla dynamiki akcji stosować czasowniki w czasie teraźniejszym. * Dbać o trójdzielną kompozycję opowiadania. * Dbać o przejrzystość graficzną tekstu, estetykę pisma i stosowanie akapitów (zaznaczając nimi wstęp, każdą nową myśl, zakończenie). * Stosować wyrazy i zwroty wiążące poszczególne elementy wypracowania (zdarzyło się to, pewnego razu, wtedy, wówczas, dawniej, kiedyś, później, potem, następnie, a było to tak, otóż pewnego razu). * Stosować wyrazy dynamizujące akcję (wtem, zatem, nagle, tego nikt nie przewidywał, nikt się tego nie spodziewał, znienacka, naraz, wyjątkowo). * Unikać powtarzania się tych samych wyrazów i zwrotów w bliskim sąsiedztwie. Najczęściej występujące błędy przy pisaniu opowiadania: * Wypracowanie nie na temat. * Brak narratora i żywej głównej akcji. * Fabuła pozbawiona tła opisowego i epizodów. * Streszczanie utworu. * Powtarzanie tych samych wyrazów oraz konstrukcji składniowych w bliskim sąsiedztwie, świadczące o ubogim słownictwie i nieporadności językowej. * Nadużywanie słów z gwary uczniowskiej, takich jak klawo, spływaj, fajnie, bombowo, wypchaj się, spływaj, odwal się. * Występowanie innych błędów językowych typu: leksykalnego, gramatycznego, fleksyjnego, stylistycznego oraz ortograficznych i interpunkcyjnych. Przykład opowiadania odtwórczego na podstawie "Latarnika" Henryka Sienkiewicza. Życie Skawińskiego: -- Józef Skawiński to główna postać noweli Henryka Sienkiewicza pt. "Latarnik", to polski emigrant, tułający się po całym świecie w poszukiwaniu pracy i domu. Przemieszcza się od jednego kraju do drugiego, nigdzie nie może zagrzać sobie miejsca, bierze udział w wojnach napoleońskich oraz powstaniach narodowowyzwoleńczych. Uczestniczył w wojnie domowej w Hiszpanii, otrzymał za męstwo i waleczność najwyższe odznaczenie francuskie - order Legii Honorowej. Bierze udział w powstaniu listopadowym, następnie powstaniu narodowym na Węgrzech. Na kontynencie amerykańskim uczestniczy w wojnie secesyjnej między stanami północnymi i południowymi. - Tułał się po wielu obcych krajach, próbował różnych zajęć, chciał gdzieś osiąść na stałe, ale nigdy mu się to nie udało. Przez cały czas prześladował go życiowy pech. Los nie był nigdy jemu przychylny. Próbował handlu z dzikimi plemionami, spotkało go nieszczęście, gdyż jego łódź rozbiła się na Amazonce i stracił wszystko. W Kalifornii zajął się uprawą ziemi, lecz zgubiła go susza. Dorobił się warsztatu kowalskiego, który następnie spłonął. Skawiński próbował szczęścia jako właściciel fabryki cygar w Hawanie, lecz będąc ciężko chory został okradziony przez swojego wspólnika. Na statku wielorybniczym był harpunnikiem, ale statek zatonął. - Koleje życia zawiodły go do Aspinwall, portowego miasta na Morzu Karaibskim. Podczas burzy zaginął latarnik i szukano kogoś solidnego na jego miejsce. Polski emigrant, gdy dowiedział się o tej posadzie, zgłosił się do konsula Stanów Zjednoczonych i po rozmowie otrzymał posadę latarnika. Był bardzo zadowolony, że u schyłku życia znalazł pracę i dach nad głową. - Na skalistej wysepce Skawiński znalazł spokój i spędził najszczęśliwsze lata w swoim życiu. Prowadził ustabilizowany tryb życia. Codziennie o szóstej wieczorem zapalał latarnię, a o szóstej rano ją gasił. Pokochał swoją małą wysepkę. Podziwiał ze swej latarni otaczające go morze, zawsze inne i nigdy nie ujarzmione. Przez lunetę obserwował tropikalne lasy, w których niegdyś przebywał. Często spacerował brzegiem morza i łowił ryby w zatoce. Zżył się ze swoją wysepką i coraz rzadziej wypływał do portu. Duszę starego człowieka napełniło uczucie bezpieczeństwa. Czuł, że pech go opuścił. Nie będzie się już tułał po świecie, zapomniał o dawnych niepowodzeniach i nieszczęściach. - Nie tęsknił za ludźmi, tylko raz na dwa tygodnie odbierał paczki z żywnością, które łódką dostarczano mu z portu. - Pewnego dnia, gdy zszedł po dowiezioną żywność, zauważył jakąś dziwną przesyłkę. Była zaadresowana na jego nazwisko. Niezmiernie był zaskoczony, kto mógł znać jego adres. W chwilę potem latarnik z ciekawością rozciął paczkę. Ujrzał polskie książki. Bardzo się zdziwił. Od lat nie miał w ręku polskiej książki. Zaskoczony i podniecony z drżeniem rąk otworzył jedną z nich. Przeczytał: -"Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na ..." Adama Mickiewicza. Skawiński odczytał pierwsze wersy. Zawładnęło nim uczucie wzruszenia i nostalgii. Łzy napłynęły mu do oczu. Zagłębił się w czytaniu. W pewnej chwili zawstydził się, że tak długo nie widział ojczyzny, a równocześnie uświadomił sobie, jak bardzo ją kocha i tęskni za nią. Stary żołnierz wzruszył się i zapłakał. Odłożył książkę, zamknął oczy. Poddał się marzeniom i wspomnieniom. Przypomniał sobie swoje rodzinne strony, swoje dzieciństwo i młodość. W pewnej chwili stracił zupełnie poczucie rzeczywistości. Dookoła zapadły ciemności, już dawno było po szóstej, a Skawiński nie zapalił latarni. Myślami był w ojczyźnie. - Rano strażnik portowy zbudził Skawińskiego i powiadomił go, że w nocy, gdy latarnia nie była zapalona, statek wpadł na mieliznę. Skawiński nie dopełnił obowiązku, więc stracił pracę. - Parę dni póżniej widziano go na pokładzie statku odpływającego do Nowego Jorku. Dla niego skończyło się spokojne życie. Utracił posadę i musiał zacząć wszystko od nowa. Dla polskiego emigranta rozpoczęły się nowe lata tułaczki. Przykład opowiadania twórczego: Jak będą wyglądały moje osiemnaste urodziny ? 1. Data moich osiemnastych urodzin. 2. Jak wtedy będę wyglądał i co osiągnę ? 3. Dlaczego jest to takie ważne wydarzenie? 4. Dzień urodzin w szkole. 5. Urodzinowe przyjęcie. 6. Powrót do codzienności. Osiemnaście lat ukończę 8 wrześnie 1999 r., a więc za cztery lata. Trudno dziś przewidzieć, jaki wtedy będę i co osiągnę, ale pomarzyć zawsze można. - Mam nadzieję, że nie grozi mi powtarzanie żadnej klasy, więc będę już w czwartej klasie liceum ogólnokształcącego. Wybieram się do niego po ukończeniu szkoły podstawowej. Będzie to już klasa maturalna. Czeka mnie intensywna nauka, gdyż muszę zdać maturę i dobrze przygotować się do studiów na uniwersytecie. Tak jak mój wujek chciałbym zostać prawnikiem. Łatwo wchodzą mi do głowy przedmioty humanistyczne, pasjonuje mnie historia i retoryka. - Myślę, że do osiemnastego roku życia urosnę z 8 centymetrów, bo chcę być wsokim mężczyzną. Pewnie też trochę zmądrzeję i stanę się dorosły. - Dzień ten będzie oznaczał moje wejście w dorosłe życie. Od tego dnia będę mógł posługiwać się dowodem osobistym. Uzyskam prawo do głosowania. Będę też musiał sam ponosić odpowiedzialność za swoje czyny, będę ponosił odpowiedzialność prawną i karną. Dlatego te urodziny będą ważniejsze niż wszystkie inne. - Dzień osiemnastych urodzin przypadnie w czwartek, w dzień powszedni. Ubiorę się szczególnie elegancko w czarny smoking z muszką w grochy. Zabiorę do szkoły duże pudło cukierków i ciastek. Koleżanki i koledzy będą mi składać życzenia. Nauczyciele będą mi również życzyć wszystkiego najlepszego. Życzyć mi będą jak najlepszych wyników w nauce, zdania matury i zdobycia indeksu na studia. W tym dniu nie będę pytany na żadnej lekcji. Wszyscy będą się do mnie odnosić miło i życzliwie. - Rodzice już rano złożą mi życzenia. Po południu urządzą dla mnie przyjęcie urodzinowe. Z tej okazji dostanę prezenty. Od taty dostanę nową skórzaną teczkę, a od mamy białą koszulę z krawatem, która przyda mi się na bal maturalny. Siostra Alfreda da mi książki o tematyce historycznej, które bardzo lubię czytać. - Na uroczystą kolację przyjdą dziadkowie, ciotki, wujkowie, moje cioteczne i stryjeczne rodzeństwo. Spodziewam się tam również moich kolegów i mojej sympatii. Będę najważniejszy przy stole. Wszyscy będą składać życzenia i będą bardzo mili. Ja z odpowiednim wystrzałem otworzę butelkę szampana. Wszyscy za moją pomyślność wypiją po lampce, a dziadek wygłosi uroczysty toast. Wszyscy zebrani goście zaśpiewają dla mnie: "Sto lat". - Mama wniesie wspaniały tort orzechowy. Będzie na nim ułożona z rodzynek wielka cyfra "18" i osiemnaście świeczek. Zdmuchnę je za jednym razem, życząć sobie w tym czasie, by nie zawiodło mnie dorosłe życie, aby ziściły się moje najskrytsze pragnienia. - Po wyjściu gości ponownie obejrzę wszystkie otrzymane prezenty i udam się na spoczynek do mojego ukochanego pokoju. - Nie wiem czy w tym dniu wydorośleję, ale przed zaśnięciem będzie mi trochę żal, tego uroczystego dnia, który tak szybko minął. Przyjęcie się skończyło, muszę wracać do codzienności, jutro znowu mam lekcje w szkole. Z jęzka polskiego mam napisać wypracowanie. Nic mi nie pozostało jak wstać o szóstej rano i je napisać przed pójściem do szkoły. To tak, właśnie skończy się moje wielkie święto ! - Moje życie wcale się nie zmieni, to jednak od następnego dnia poczuję się jakiś ważniejszy i bardziej odpowiedzialny. Zacznę nowy dzień ze świadomością, że jestem pełnoletni i chyba już przestałem być dzieckiem."